طرحواره بی‌اعتمادی چیست؟ علت، نشانه‌ها و راه‌های درمان

آیا وقتی فردی با شما رفتار خوبی دارد، بخشی از ذهنتان به دنبال این است که بفهمید «پشت این رفتار چه هدفی دارد؟» آیا اعتماد کردن برایتان دشوار است یا هنگام نزدیک شدن به دیگران مدام منتظر دروغ، خیانت، تحقیر یا سوءاستفاده هستید؟

احتیاط در روابط همیشه مشکل محسوب نمی‌شود. تجربه‌های گذشته به ما یاد می‌دهند که در انتخاب افراد و میزان اعتماد خود دقت کنیم. اما زمانی که انتظار آسیب دیدن به یک الگوی همیشگی تبدیل شود و حتی در روابط نسبتاً امن نیز فرد دائماً منتظر خیانت، فریب یا سوءاستفاده باشد، ممکن است پای طرحواره بی‌اعتمادی در میان باشد.

در ادامه بررسی می‌کنیم طرحواره بی‌اعتمادی چیست، چه علائم و نشانه‌هایی دارد، چگونه شکل می‌گیرد و برای درمان آن چه می‌توان انجام داد.

طرحواره بی اعتمادی چیست؟

طرحواره بی‌اعتمادی یک الگوی عمیق ذهنی و هیجانی است که باعث می‌شود فرد در روابط خود انتظار آسیب، فریب، خیانت یا سوءاستفاده از طرف دیگران را داشته باشد.

فرد ممکن است حتی زمانی که شواهد روشنی برای خطر وجود ندارد، رفتارهای دیگران را با شک بیشتری بررسی کند.

برای مثال ممکن است با خود فکر کند:

• «حتماً یک هدفی پشت این محبت وجود دارد.»
• «اگر خیلی به او نزدیک شوم، بالاخره به من آسیب می‌زند.»
• «نباید همه چیز را درباره خودم بگویم.»
• «اگر مراقب نباشم از من سوءاستفاده می‌کنند.»
• «هیچ‌کس کاملاً قابل اعتماد نیست.»

نکته مهم این است که داشتن چنین افکاری در بعضی موقعیت‌ها طبیعی است. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که این نگاه تقریباً در بیشتر روابط تکرار شود و اجازه شکل گرفتن یک ارتباط امن را ندهد.

طرحواره بی اعتمادی بدرفتاری چیست؟

طرحواره بی اعتمادی بدرفتاری به الگویی اشاره دارد که در آن فرد فکر می‌کند دیگران ممکن است او را آزار دهند، تحقیر کنند، فریب دهند، به او دروغ بگویند یا از او سوءاستفاده کنند.

چرا به آن بی‌اعتمادی و بدرفتاری گفته می‌شود؟

زیرا مسئله فقط اعتماد نکردن نیست.

در بسیاری از موارد، فرد انتظار نوعی آسیب یا بدرفتاری را نیز دارد. یعنی ممکن است تصور کند اگر مراقب نباشد دیگران از نقطه‌ضعف‌های او استفاده خواهند کرد.

به همین دلیل فرد ممکن است بخش زیادی از انرژی خود را صرف بررسی رفتار دیگران و پیدا کردن نشانه‌های احتمالی خطر کند.
 

طرحواره بی اعتمادی و سوء استفاده چه ارتباطی دارند؟

تجربه سوءاستفاده یا بدرفتاری می‌تواند یکی از عواملی باشد که زمینه شکل‌گیری طرحواره بی‌اعتمادی را فراهم می‌کند، اما همه افرادی که این طرحواره را تجربه می‌کنند الزاماً سابقه یکسانی ندارند.

تجربه بدرفتاری در دوران کودکی

اگر کودک بارها با تحقیر، خشونت، تهدید یا بدرفتاری روبه‌رو شود، ممکن است به این نتیجه برسد که نزدیک شدن به دیگران خطرناک است.

خیانت به اعتماد کودک

گاهی فرد تجربه خشونت مستقیم نداشته اما بارها اعتماد او شکسته شده است؛ برای مثال وعده‌هایی که مرتب انجام نشده‌اند یا اطلاعات شخصی او علیه خودش استفاده شده است.

زندگی در محیط غیرقابل پیش‌بینی

اگر کودک نداند یک رفتار مشخص چه واکنشی از والدین ایجاد خواهد کرد، ممکن است دائما در حالت آماده‌باش قرار بگیرد.

برای مثال ممکن است یک رفتار یک روز پذیرفته شود و روز دیگر با واکنش شدید همراه باشد.

در چنین شرایطی کودک ممکن است یاد بگیرد همیشه باید مراقب رفتار دیگران باشد.

اگر تجربه‌های گذشته هنوز تاثیر زیادی بر روابط امروز فرد دارند، استفاده از مشاوره روانکاوری  می‌تواند به بررسی عمیق‌تر تجربه‌های گذشته و الگوهای تکرارشونده کمک کند.
 

علت طرحواره بی اعتمادی چیست؟

معمولا نمی‌توان برای شکل‌گیری این طرحواره فقط یک علت مشخص کرد. مجموعه‌ای از تجربه‌های دوران رشد و شیوه ارتباط کودک با اطرافیان می‌تواند در ایجاد آن نقش داشته باشد.

تجربه فریب یا خیانت

تکرار تجربه‌هایی که در آن اعتماد کودک یا نوجوان شکسته شده است می‌تواند باعث شود ذهن به سمت این نتیجه برود که اعتماد کردن خطرناک است.

تجربه خیانت در بزرگسالی نیز ممکن است این باور را تقویت کند. در شرایطی که بی‌اعتمادی پس از یک تجربه خیانت شکل گرفته یا شدیدتر شده است، مشاوره خیانت می‌تواند به بررسی اثر این تجربه بر احساس امنیت و روابط فرد کمک کند.

تحقیر شدن

کودکی که مرتب مسخره، تحقیر یا سرزنش می‌شود ممکن است نسبت به نیت دیگران حساس‌تر شود.

سوءاستفاده جسمی یا عاطفی

تجربه بدرفتاری می‌تواند احساس امنیت در روابط را تحت تاثیر قرار دهد و فرد را نسبت به احتمال آسیب از طرف دیگران حساس‌تر کند.

مشاهده بدرفتاری با دیگران

گاهی کودک خودش هدف مستقیم رفتار آسیب‌زا نبوده است اما بارها شاهد بدرفتاری با اعضای خانواده یا افراد نزدیک بوده است.

این تجربه‌ها نیز ممکن است تصور او درباره روابط را تغییر دهند.

روابط غیرقابل پیش‌بینی

زمانی که مراقبان کودک گاهی بسیار صمیمی و گاهی به‌شدت طردکننده یا خشمگین هستند، پیش‌بینی رفتار دیگران برای کودک دشوار می‌شود.

در نتیجه ممکن است مراقبت دائمی از محیط به یک الگوی رفتاری تبدیل شود.

اگر این الگوها در روابط مختلف تکرار می‌شوند، استفاده از مشاوره فردی  می‌تواند به شناخت بهتر ریشه بی‌اعتمادی و تاثیر آن بر رفتارهای امروز فرد کمک کند.

علائم طرحواره بی اعتمادی چیست؟

افراد مختلف ممکن است این طرحواره را به شکل‌های متفاوتی تجربه کنند. بنابراین وجود یک یا دو مورد از این علائم به‌تنهایی به معنی وجود طرحواره بی‌اعتمادی نیست.

اعتماد کردن زمان زیادی می‌برد

فرد ممکن است برای اعتماد کردن نیاز به اطمینان بسیار زیادی داشته باشد و حتی بعد از مدت طولانی هنوز احساس امنیت کامل نکند.

بررسی بیش از حد رفتار دیگران

تغییر کوچک در لحن، دیر پاسخ دادن به پیام یا رفتار متفاوت ممکن است باعث شود فرد به دنبال معنی پنهانی پشت رفتار دیگری باشد.

انتظار خیانت

ممکن است فرد حتی بدون شواهد کافی تصور کند شریک عاطفی یا دوستش بالاخره اعتماد او را خواهد شکست.

سخت بودن آسیب‌پذیری

نشان دادن ترس‌ها، ضعف‌ها یا نیازهای عاطفی می‌تواند برای فرد دشوار باشد؛ زیرا تصور می‌کند ممکن است این اطلاعات بعداً علیه او استفاده شوند.

حساسیت زیاد نسبت به دروغ

حتی یک دروغ کوچک ممکن است احساس بی‌اعتمادی شدیدی ایجاد کند و تجربه‌های قبلی را دوباره به ذهن فرد بیاورد.
 

نشانه های طرحواره بی اعتمادی در روابط عاطفی

این طرحواره در روابط نزدیک بیشتر فعال می‌شود، زیرا صمیمیت با میزان بیشتری از اعتماد و آسیب‌پذیری همراه است.

شک کردن به نیت شریک عاطفی

فرد ممکن است دائماً از خودش بپرسد:

• «واقعاً من را دوست دارد؟»
• «چرا امروز رفتارش فرق کرده؟»
• «اگر فرد بهتری پیدا کند چه؟»

امتحان کردن طرف مقابل

گاهی فرد برای مطمئن شدن از وفاداری طرف مقابل، آگاهانه یا ناآگاهانه او را امتحان می‌کند.

فاصله گرفتن هنگام صمیمیت

هرچه رابطه نزدیک‌تر شود، ممکن است ترس از آسیب نیز بیشتر شود.

در نتیجه فرد ممکن است درست زمانی که رابطه در حال عمیق‌تر شدن است، فاصله بگیرد.

کنترل بیش از حد

در بعضی افراد، ترس از فریب خوردن می‌تواند به بررسی، سوال‌های مکرر یا تلاش برای کنترل شرایط تبدیل شود.

زمانی که بی‌اعتمادی باعث درگیری مداوم، کنترل، فاصله عاطفی یا کاهش صمیمیت بین دو نفر شده است، استفاده از زوج درمانی  می‌تواند به بررسی الگوهای ارتباطی دو طرف کمک کند.

همه افراد دارای طرحواره بی‌اعتمادی شبیه هم رفتار نمی‌کنند

یکی از نکات مهم این است که یک طرحواره می‌تواند رفتارهای ظاهراً متفاوتی ایجاد کند.

تسلیم شدن در برابر طرحواره

فرد ممکن است ناخواسته وارد روابطی شود که دوباره تجربه بی‌اعتمادی یا بدرفتاری را تکرار می‌کنند.

در نتیجه تجربه جدید نیز باور قبلی او را تقویت می‌کند.

اجتناب از رابطه

برخی افراد برای اینکه آسیب نبینند، اجازه نزدیک شدن دیگران را نمی‌دهند.

ممکن است روابط سطحی داشته باشند یا به محض نزدیک شدن یک نفر عقب‌نشینی کنند.

جبران افراطی

بعضی افراد سعی می‌کنند با کنترل کردن شرایط از آسیب احتمالی جلوگیری کنند.

این رفتار ممکن است به شکل شک، کنترل زیاد یا تلاش برای داشتن برتری در رابطه دیده شود.
 

فرق احتیاط طبیعی با طرحواره بی‌اعتمادی چیست؟

همه بی‌اعتمادی‌ها ناسالم نیستند.

اگر فردی بارها به شما دروغ گفته است، اعتماد نکردن به او می‌تواند واکنشی منطقی باشد.

تفاوت مهم در گستردگی و شدت الگو است.

در طرحواره بی‌اعتمادی، انتظار آسیب معمولا به روابط متعددی تعمیم پیدا می‌کند و فرد حتی در موقعیت‌هایی که شواهد کافی وجود ندارد نیز ممکن است احساس خطر کند.

گاهی نگرانی دائمی درباره نیت دیگران با اضطراب و پیش‌بینی مداوم اتفاق‌های منفی همراه می‌شود. اگر این نگرانی‌ها بخش مهمی از مشکل باشند، مشاوره اضطراب می‌تواند به بررسی دقیق‌تر افکار اضطرابی و نحوه مدیریت آن‌ها کمک کند.
 

چرا طرحواره بی‌اعتمادی خودش را تقویت می‌کند؟

یکی از ویژگی‌های طرحواره‌ها این است که می‌توانند در طول زمان خودشان را حفظ کنند.

برای مثال فردی که انتظار خیانت دارد ممکن است بسیار محتاط باشد و اطلاعات کمی درباره خودش به دیگران بدهد.

این فاصله ممکن است باعث شود رابطه صمیمیت لازم را پیدا نکند.

فرد سپس همین فاصله را به عنوان مدرکی برای باور قبلی خود تفسیر کند و بگوید:

«دیدی؟ نمی‌شود به آدم‌ها نزدیک شد.»

به همین دلیل شناخت چرخه‌ای که طرحواره ایجاد می‌کند بخش مهمی از درمان است.

درمان طرحواره بی اعتمادی چگونه انجام می‌شود؟

هدف درمان این نیست که فرد یاد بگیرد بدون بررسی به همه اعتماد کند.

هدف واقع‌بینانه‌تر این است که بتواند بین افراد قابل اعتماد و غیرقابل اعتماد تمایز قائل شود و روابط خود را فقط بر اساس تجربه‌های آسیب‌زای گذشته ارزیابی نکند.

شناخت موقعیت‌های فعال‌کننده طرحواره

در مرحله اول فرد یاد می‌گیرد تشخیص دهد چه موقعیت‌هایی بی‌اعتمادی او را فعال می‌کنند.

برای مثال:

• دیر پاسخ دادن شریک عاطفی
• انتقاد شدن
• اختلاف نظر
• تغییر رفتار یک دوست
• مطرح شدن موضوعات شخصی

شناخت این موقعیت‌ها کمک می‌کند فرد میان «احساس خطر» و «وجود خطر واقعی» تفاوت بیشتری قائل شود.

بررسی شواهد

یکی دیگر از بخش‌های درمان بررسی افکاری است که هنگام فعال شدن طرحواره شکل می‌گیرند.

فرد می‌تواند از خودش بپرسد:

• چه شواهدی برای این برداشت دارم؟
• آیا توضیح دیگری هم ممکن است وجود داشته باشد؟
• آیا این احساس مربوط به اتفاق فعلی است یا تجربه‌ای از گذشته را یادآوری می‌کند؟

کار روی تجربه‌های گذشته

گاهی لازم است تجربه‌هایی که به شکل‌گیری طرحواره کمک کرده‌اند با کمک درمانگر بررسی شوند.

هدف این نیست که گذشته پاک شود؛ بلکه فرد بتواند اثر تجربه‌های گذشته را بر روابط امروز بهتر بشناسد.

تمرین اعتماد تدریجی

اعتماد لازم نیست یک تصمیم «همه یا هیچ» باشد.

فرد می‌تواند ابتدا در موضوعات کوچک‌تر به دیگران فرصت دهد و بر اساس رفتار واقعی آن‌ها تصمیم بگیرد آیا اعتماد بیشتری شکل بگیرد یا خیر.
 

آیا طرحواره بی‌اعتمادی کاملا از بین می‌رود؟

هدف درمان این نیست که دیگر هیچ‌وقت احساس بی‌اعتمادی ایجاد نشود.

ممکن است این طرحواره در بعضی موقعیت‌ها دوباره فعال شود، مخصوصاً زمانی که فرد احساس آسیب‌پذیری بیشتری دارد.

تفاوت اصلی این است که فرد به مرور می‌تواند این الگو را سریع‌تر تشخیص دهد و قبل از اینکه بر اساس آن تصمیم بگیرد، شرایط واقعی را بررسی کند.

برای مثال ممکن است فکر «نکند دوباره به من آسیب بزند؟» همچنان ظاهر شود، اما دیگر الزاماً رفتار فرد را کنترل نکند.
 

چه زمانی بهتر است برای طرحواره بی‌اعتمادی کمک تخصصی بگیریم؟

اگر بی‌اعتمادی باعث شده است شکل دادن یا حفظ روابط برای شما دشوار شود، بررسی این الگو با روانشناس می‌تواند مفید باشد.

به‌خصوص زمانی که:

• تقریباً به هیچ‌کس اعتماد نمی‌کنید.
• دائماً نگران خیانت هستید.
• روابط شما به دلیل شک و کنترل آسیب می‌بینند.
• از صمیمیت فرار می‌کنید.
• تجربه‌های گذشته همچنان روی روابط امروز تاثیر زیادی دارند.
• مرتب وارد روابطی می‌شوید که در آن‌ها دوباره آسیب می‌بینید.

افرادی که امکان مراجعه حضوری ندارند نیز می‌توانند از مشاوره انلاین روانشناسی  برای بررسی مشکلات مرتبط با بی‌اعتمادی، روابط و الگوهای عاطفی خود استفاده کنند.

طرحواره بی‌اعتمادی می‌تواند باعث شود فرد با انتظار بیشتری برای فریب، خیانت، تحقیر یا سوءاستفاده وارد روابط شود. این الگو ممکن است تحت تاثیر تجربه‌هایی شکل گرفته باشد که اعتماد فرد را در گذشته خدشه‌دار کرده‌اند.

علائم طرحواره بی‌اعتمادی می‌توانند به شکل شک مداوم، سخت بودن صمیمیت، حساسیت نسبت به دروغ، فاصله گرفتن از دیگران یا کنترل بیش از حد روابط دیده شوند.

در درمان طرحواره بی‌اعتمادی هدف این نیست که فرد بدون مرز به همه اعتماد کند؛ بلکه یاد می‌گیرد تجربه‌های گذشته را از شرایط فعلی جدا کند، نشانه‌های واقعی خطر را بهتر تشخیص دهد و اعتماد را به شکل تدریجی و بر اساس رفتار واقعی افراد شکل دهد.

در کلینیک روانشناسی روان رشد می‌توانید برای بررسی مشکلات مرتبط با اعتماد، روابط عاطفی و الگوهای تکرارشونده از خدمات تخصصی مشاوره استفاده کنید.

سوالات متداول درباره طرحواره بی‌اعتمادی
 

آیا طرحواره بی‌اعتمادی همان شکاک بودن است؟

نه دقیقاً. شک ممکن است در یک موقعیت خاص ایجاد شود، اما طرحواره بی‌اعتمادی معمولاً الگویی گسترده‌تر است که روی نحوه تفسیر روابط مختلف تاثیر می‌گذارد.

آیا طرحواره بی‌اعتمادی فقط در روابط عاشقانه دیده می‌شود؟

خیر. این طرحواره می‌تواند در رابطه با دوستان، اعضای خانواده، همکاران و حتی درمانگر نیز فعال شود.

آیا خیانت عاطفی می‌تواند طرحواره بی‌اعتمادی ایجاد کند؟

تجربه خیانت می‌تواند بی‌اعتمادی شدیدی ایجاد کند یا باورهای قبلی درباره ناامن بودن روابط را تقویت کند، اما برای بررسی وجود یک طرحواره باید الگوی کلی روابط فرد در نظر گرفته شود.

درمان طرحواره بی‌اعتمادی چقدر طول می‌کشد؟

مدت درمان برای همه افراد یکسان نیست و به عواملی مانند شدت الگو، تجربه‌های گذشته، مشکلات همراه و اهداف درمان بستگی دارد.