پرخاشگری در کودکان: انواع آن و علل پیدایش

پرخاشگری به معنای هر نوع رفتاری است که با آسیب رساندن مستقیم یا غیر مستقیم به دیگران همراه است. رفتار پرخاشگرانه می تواند به صورت مستقیم یا فیزیکی، غیر مستقیم یا ارتباطی یا هر دو باشد. پرخاشگری هم در کودکان، هم نوجوانان و هم بزرگسالان وجود دارد. هدف از پرخاشگری و خشم در انسان ها، محافظت و صیانت از جان است. اگر استفاده فرد از رفتارهای پرخاشگرانه به گونه ای باشد که در همۀ موقعیت ها تکرار شود، با پرخاشگری ناسالم روبرو هستیم.

پرخاشگری ناسالم کودک، نه تنها باعث آسیب به قربانی می شود که با احتمال ابتلا به اختلال های روانی و رفتاری کودک پرخاشگر در سال های بعدی نیز رابطه دارد. پس علائم این اختلال باید به صورت دقیق توسط والدین بررسی شود و در صورت مشاهده هر مشکلی، از خدمات مشاوره پرخاشگری کودکان استفاده کنید تا به سرعت مشکلاتی که کودکتان تجربه میکند را رفع کنید و از راهنمایی های یک مشاور متخصص بهره مند شوید.

پشت هر رفتار پرخاشگرانه، یک احساس پنهان وجود دارد.

انواع کودکان پرخاشگر

روانشناسان معمولاً پرخاشگری کودکان را بر اساس نوع بروز رفتار به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند:

1. پرخاشگری فعال (مستقیم)
2. پرخاشگری منفعل (غیرمستقیم)

البته ممکن است یک کودک در شرایط مختلف هر دو نوع رفتار پرخاشگرانه را نشان دهد.

کودک پرخاشگر فعال: درگیری فیزیکی!

پرخاشگری فعال زمانی اتفاق می‌افتد که کودک خشم خود را به شکل مستقیم و قابل مشاهده نشان می‌دهد. در این حالت معمولاً رفتار کودک شامل آسیب فیزیکی یا رفتارهای آشکار پرخاشگرانه است.

نمونه‌های پرخاشگری فعال در کودکان:

• کتک زدن دیگران
• هل دادن یا زمین زدن کودکان دیگر
• لگد زدن
• گاز گرفتن یا نیشگون گرفتن
• پرت کردن وسایل
• تهدید یا توهین کردن
• مسخره کردن دیگران

این کودکان معمولاً در کنترل هیجان‌ها و متوقف کردن واکنش‌های ناگهانی خود مشکل دارند. آن‌ها ممکن است قبل از فکر کردن درباره پیامد رفتارشان، واکنش نشان دهند.

چرا برخی کودکان پرخاشگری فعال دارند؟

دلایل مختلفی می‌تواند در شکل‌گیری این نوع رفتار نقش داشته باشد، از جمله:

• تنش در روابط خانوادگی
• مشاهده رفتارهای پرخاشگرانه در اطرافیان
• احساس نادیده گرفته شدن یا طرد شدن
• مشکلات در کنترل خشم
• ضعف در مهارت حل مسئله
• مشکلات مربوط به توجه و تمرکز

برخی کودکان از رفتار پرخاشگرانه به عنوان راهی برای جلب توجه، نشان دادن ناراحتی یا رسیدن به خواسته‌های خود استفاده می‌کنند. در مرحله اول باید متوجه علت این موضوع شوید و برای دریافت کمک به مشاور مراجعه کنید. برای مثال برای کودکی که مبتلا به افسردگی است، خوب است که به مشاوره افسردگی مراجعه کنید و از یک فرد متخصص در این زمینه کمک بگیرید.

پیامدهای پرخاشگری فعال در کودکان

ادامه پیدا کردن این رفتارها می‌تواند باعث ایجاد مشکلات مختلفی شود، مانند:

• مشکل در دوست‌یابی
• طرد شدن توسط همسالان
• کاهش اعتمادبه‌نفس
• اضطراب و احساس تنهایی
• افت عملکرد تحصیلی
• ایجاد تعارض با والدین و معلمان

همچنین برخی کودکان در زمینه‌هایی مانند تمرکز، تصمیم‌گیری، کنترل تکانه و درک احساسات دیگران نیز با چالش‌هایی روبه‌رو می‌شوند. گاهی پیامدهای پرخاشگری فعال در کودکان بزرگ تر، می تواند جبران ناپذیر باشد. پس به همین دلیل بسیار مهم است که حتما برای درمان به بهترین کلینیک روانشناسی تهران مانند روان رشد مراجعه کنید و از خدمات تخصصی بهره مند شوید.

کودک پرخاشگر منفعل: ایجاد جنگ روانی!

در پرخاشگری منفعل، کودک معمولاً از روش‌های غیرمستقیم برای نشان دادن خشم یا ناراحتی خود استفاده می‌کند. این کودکان ممکن است کمتر وارد درگیری فیزیکی شوند، اما رفتارهایی انجام دهند که باعث آسیب روانی یا اجتماعی به دیگران شود.

نمونه‌های پرخاشگری منفعل:

• دروغ گفتن برای آسیب رساندن به دیگران
• شایعه‌پراکنی
• خراب کردن روابط دوستانه
• تمسخر دیگران
• تهدید غیرمستقیم
• سرزنش یا آزار کلامی
• انجام ندادن عمدی کارها برای ناراحت کردن دیگران

این رفتارها معمولاً نشان‌دهنده وجود هیجان‌های حل‌نشده مانند خشم، ناراحتی، ترس یا احساس طردشدگی هستند.

ارتباط پرخاشگری کودکان با اختلال‌های روانشناختی

گاهی پرخاشگری شدید یا مداوم می‌تواند همراه با برخی مشکلات روانشناختی دوران کودکی باشد. تحقیقات نشان داده‌اند که رفتارهای پرخاشگرانه ممکن است در برخی کودکان با شرایطی مانند موارد زیر ارتباط داشته باشد:

• اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD)
• اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODD)
• اختلال سلوک
• برخی اختلالات یادگیری
• مشکلات رشدی مانند اوتیسم

البته وجود رفتار پرخاشگرانه به تنهایی به معنی وجود اختلال روانی نیست. تشخیص دقیق نیازمند بررسی توسط روانشناس کودک است.

چه زمانی برای پرخاشگری کودک باید به روانشناس مراجعه کرد؟

اگر رفتارهای زیر را در کودک مشاهده می‌کنید، بهتر است از متخصص کمک بگیرید:

• پرخاشگری شدید و مکرر
• آسیب رساندن به خود یا دیگران
• مشکل جدی در مدرسه یا روابط اجتماعی
• ناتوانی در کنترل خشم
• تغییر ناگهانی رفتار کودک
• همراه شدن پرخاشگری با اضطراب، افسردگی یا مشکلات دیگر

مشاوره تخصصی می‌تواند به شناسایی علت اصلی رفتار کودک و آموزش روش‌های مناسب کنترل خشم و تنظیم هیجان کمک کند.

آیا ارتباطی بین پرخاشگر و اختلال های روانی دوران کودکی وجود دارد؟

مطالعات پژوهشی نشان داده اند که نوع پرخاشگری می تواند با وجود یا عدم وجود اختلال های روانشناختی دوران کودکی مرتبط باشد. ارتباط پرخاشگری فعال و منفعل با اختلال های دوران کودکی از جمله ADHD (نقص توجه-بیش فعالی)، S-LD (اختلالات ویژه یادگیری)، ODD (اختلال رفتار نافرمانی مقابله ای)، CD (اختلال سلوک)، ID (ناتوانی های هوشی) و اوتیسم نشان داده شده است.

دسته بندی پرخاشگری کودکان به انواع فعال و منفعل از سوی روانشناسان کودک صورت گرفته است. ملاک تقسیم بندی پرخاشگری فعال و منفعل مبتنی بر شیوۀ مستقیم یا غیر مستقیمی است که کودک به صورت فیزیکی یا ارتباطی دیگران را آزار می دهد. این امکان وجود دارد که کودک از هر دو شکلِ پرخاشگری فعال و منفعل استفاده کند. وجود مشکلات ساختاری و ارتباطی در سطح خانواده و خواهر و برادرها، نقص در بازداری رفتاری و خود کنترلی، مدیریت و سازماندهی ناکارآمد رفتارها، اعتماد به نفس پایین و احساس بی ارزشی، نقص مدیریت هیجان های مثبت و منفی، روابط اجتماعی مختل و عملکرد تحصیلی ضعیف از مشکلات در هر دو گروه کودکان پرخاشگر فعال و منفعل هستند. در صورت همراهی پرخاشگری رفتاری کودک با اختلال های ویژۀ دوران کودکی، مراجعه به کلینیک روانشناسی کودک و روانشناسی ضروری است.

آمارها در خصوص پرخاشگری کودکان چه می‌گویند؟

پرخاشگری در دوران کودکی و نوجوانی یکی از رفتارهای نسبتاً شایع است. بسیاری از کودکان در دوره‌هایی از رشد خود رفتارهایی مانند لجبازی، عصبانیت، مخالفت یا پرخاشگری را نشان می‌دهند؛ اما شدت، تداوم و نوع این رفتارها اهمیت زیادی دارد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد تعداد قابل توجهی از کودکان و نوجوانان رفتارهایی مانند تمسخر، زورگویی، آزار کلامی یا درگیری با همسالان را تجربه می‌کنند. این رفتارها در صورت ادامه‌دار شدن می‌توانند بر روابط اجتماعی، عملکرد تحصیلی و سلامت روان کودک تأثیر منفی بگذارند.

نکته مهم این است که پیامدهای پرخاشگری تنها متوجه کودک پرخاشگر نیست. کودکانی که هدف رفتارهای پرخاشگرانه قرار می‌گیرند نیز ممکن است در آینده با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی، کاهش حضور در مدرسه و آسیب‌های روانی مواجه شوند.

مشاوران روان رشد برای درمان و راهنمایی پرخاشگری کودک

مشاوران متخصص روان رشد با بررسی علت‌های رفتاری، هیجانی و محیطی پرخاشگری کودک، به والدین کمک می‌کنند تا دلیل اصلی این رفتارها را بهتر درک کنند. در جلسات مشاوره، مهارت‌های کنترل خشم، تنظیم هیجان و روش‌های صحیح برخورد با رفتارهای پرخاشگرانه به کودک و خانواده آموزش داده می‌شود تا مسیر بهبود رفتار با روشی اصولی و تخصصی طی شود.